Bronnen zijn onmisbaar voor het geschiedenisonderwijs, maar leraren kunnen ze moeilijk vinden. Daarom sloegen docenten en archief- en erfgoedinstellingen de handen ineen. In 2024 introduceerden wij het project ‘Bronnen in de Klas’: een centrale bronnendatabase voor het onderwijs.
Janneke de Lange, educator Noord-Hollands Archief
Ellen Loozen, educator Nationaal Archief
Yteke van der Vegt, educator Historisch Centrum Leeuwarden
De bel gaat, de lesdag begint op een middelbare school in Groningen. In het lokaal van geschiedenisdocent Koos Sikkema staat op het digibord een zwart-wit foto van een vrouw en haar zoon. Zij kijkt bang en vertwijfeld, terwijl het huilende jongetje zichtbaar overstuur is. De leerlingen druppelen binnen en zien meteen de foto. Koos heeft de aandacht te pakken. Wie zijn deze mensen en wat is er aan de hand? Zijn les over de Watersnoodramp in 1953 kan beginnen.
Groeiende vraag naar bronnen
Geschiedenisdocenten staan te springen om goede bronnen. Bronnen verrijken de les en worden steeds belangrijker in het geschiedenisonderwijs. Met de nieuwe kerndoelen, die binnenkort worden ingevoerd, moeten leerlingen namelijk vaker met historische bronnen werken. Ook moeten scholen meer aandacht besteden aan de geschiedenis van de eigen omgeving. Hierdoor zal de vraag naar lokale bronnen stijgen.
Voor leerlingen is het vak geschiedenis vaak een ver-van-je-bedshow. In de schoolboeken gaat het vooral over de geschiedenis van Nederland als geheel. Bronnen uit de eigen leefomgeving brengen geschiedenis dichterbij, het wordt herkenbaarder.
Een lokale bron die het in de klas van Koos bijvoorbeeld goed doet, is de kanonskogel in een gevel in de binnenstad. Hij is in 1672 door de bisschop van Münster afgeschoten tijdens het Beleg van Groningen. Leerlingen kennen het gebouw, maar niet de geschiedenis achter de kogel. Die maakt indruk: een week later tonen ze Koos foto’s van andere kogels die ze in Groninger gevels hebben ontdekt.
Brongebruik in de les
Met dit soort lokale bronnen brengen leraren het verleden dichterbij. Of om de aandacht te trekken, uitleg te illustreren, meerdere perspectieven te bieden, context te bieden, lesmethodes aan te vullen, chronologie te oefenen en voor het maken van toetsen.
Koos vervolgt de les met een noodoproep van 1 februari 1953. Een schipper meldt dat de toestand in het overstroomde Oosterland hopeloos is: ‘gevreesd moet worden [voor een] enorm aantal slachtoffers.’ Koos sluit zijn les af met een lokale bron over het doneren van hulpmiddelen en legt de relatie naar de eigen omgeving.
Ook voor bronkritiek zijn gedigitaliseerde bronnen onmisbaar. Leerlingen denken vaak dat wat destijds op papier is gezet, waar is. Door maker, datum, doel en doelgroep te onderzoeken, leren ze kritisch naar informatie te kijken. Daarnaast willen leraren graag bronnen met verschillende perspectieven inzetten. Een katholiek in Vlaanderen heeft de Nederlandse Opstand anders beleefd dan een protestant in Nederland. Kritisch denken is een vaardigheid die niet alleen in de geschiedenisles van pas komt, maar ook in het dagelijks leven. Het werken met originele bronnen helpt daarbij.
Ontoegankelijk, tijdrovend en slecht vindbaar
Kortom, leraren zijn op zoek naar verschillende bronnen, uit verschillende regio’s en vanuit verschillende perspectieven. Dat is goed nieuws voor erfgoedinstellingen met online collecties, zou je zeggen. Helaas werkt het zo niet in het onderwijs. Docenten weten musea en archieven nog vaak niet te vinden. Ook kost het veel tijd om te zoeken. Tijd die zij zelden hebben. En als ze interessante historische bronnen vinden, zijn deze vaak niet direct geschikt voor gebruik in de klas. Ze moeten rechtenvrij zijn, van context voorzien en op B1- of B2-niveau herschreven worden.
Een aantal instellingen heeft hier al een oplossing voor. Zij bieden kant-en-klare bronnen voor het onderwijs aan op verschillende websites, denk aan geschiedenislokaal.nl, oorlogsbronnen.nl en onsland.nl. Maar met al deze websites zien leraren door de bomen het bos niet meer. Hun wens is dat er één centraal punt is voor hun speurtocht naar historische bronnen.
Landelijke bronnendatabase
Daarom sloegen archieven en docenten de handen ineen. Samen met de Vakvereniging voor Geschiedenisdocenten (VGN) lanceerden we de bronnendatabase ‘Bronnen in de Klas’. Deze staat nu op de website van VGN. Hier kunnen docenten op één plek nationale, internationale en regionale bronnen vinden die aansluiten bij het curriculum.
Het doel is om deze database te vullen met zoveel mogelijk geschikte bronnen van onder meer erfgoedinstellingen. Een expertgroep van leraren en vakdidactici ontwikkelt voorbeelden van didactische werkvormen, die andere docenten weer kunnen inspireren. Daarnaast organiseren we workshops voor docenten, studenten en erfgoedinstellingen over ‘Bronnen in de Klas’.
Een voordeel van ’Bronnen in de Klas’ is dat erfgoedinstellingen op een laagdrempelige manier hun collectie toegankelijk kunnen maken voor het onderwijs, zelfs zonder educatieafdeling. Door enkele bronnen in deze centrale bronnendatabase te plaatsen, bereik je als instelling leraren die de eigen website niet weten te vinden.
Hoe werkt het?
Elke erfgoedinstelling kan meedoen. Wanneer je je aanmeldt, krijg je elk kwartaal een mail met een thema, zoals ‘Eerste Wereldoorlog’ of ‘De Nederlandse Opstand’ en handvatten bij het kiezen van bronnen. Een digitale bron dien je via een eenvoudig formulier in. De beheerders doen vervolgens een check voordat ze de bron publiceren. Bij de bron staat een link naar de originele vindplaats van de bron.
Doe mee!
Meedoen is vrijblijvend en hoeft niet veel tijd te kosten. Maak het jezelf zo makkelijk mogelijk. Zoek bijvoorbeeld bronnen die al gebruikt zijn voor een publicatie, website of tentoonstelling. Ook bronnen over andere thema’s zijn van harte welkom. Het maakt niet uit hoeveel bronnen je opstuurt; kwaliteit gaat boven kwantiteit.
Wil je meedoen, meer informatie of op de hoogte blijven van dit project? Mail dan naar bronnendatabase@vgnkleio.nl. Samen maken we zo bronnen toegankelijk voor het onderwijs.
Meer informatie
Meedoen? Of op de hoogte blijven? Geef je op bij:
Bronnendatabase:
Digitaal formulier om bronnen aan te leveren: www.vgnkleio.nl/aanleveren-bronnen
Informatie over ‘Bronnen in de Klas’: www.kiacommunity.nl/groups/35-educatie-en-presentatie/welcome
