Voor wie werken in musea en erfgoedinstellingen in Nederland & Vlaanderen

Gipscollecties als materieel archief – Gesprek met Renske Dooijes (RMO, Leiden)

Veel klassieke musea hebben gipscollecties. Die blijken niet alleen iets te zeggen over hoe antieke beelden er eerder uitzagen. Ze vertellen ook over veranderende wetenschappelijke opvattingen en over de geschiedenis van het museum zelf. Over hoe het dacht over verzamelen en bewaren, en over authenticiteit en kopieën. Museumpeil sprak met restaurator Renske Dooijes van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden en haar passie voor de gipscollectie van het museum.

Marcel Barnard

 

Hoe ben jij bij de gipscollectie betrokken geraakt?

Na mijn studie archeologie ben ik aan het voormalig Instituut Collectie Nederland de opleiding tot restaurator gaan doen. Ik was toen ook al werkzaam hier in het RMO en daar waren we bezig met een verhuizing van ons externe depot in Alphen aan den Rijn naar de Raamsteeg hier in Leiden. De gipsen stonden in Alphen en die kwam ik daar dus tegen. Ze waren in mindere staat, maar ze stonden er gelukkig nog wel, dikwijls losse fragmenten. Ik was projectleider van die verhuizing en heb me toen heel erg gericht op de gipsen: ik heb onderdelen verzameld en gedocumenteerd, gekeken wat hoort bij wat, en ervoor gezorgd dat de stukken in ieder geval weer werden schoongemaakt. Heel snel daarna hebben we ook een grote gipstentoonstelling gehad, Beeldschoon (2008) waarvoor we restauratieprojecten zijn gaan doen. Al eerder studeerde ik voor het ICN af op de restauratie van gipsen, en met name de reiniging van gipsoppervlakken. De verhuizing en mijn studie kwamen mooi bij elkaar en toen heb ik me steeds meer geconcentreerd op die afgietsels.’

Biografie van het kunstwerk

Gipsen vormen een materieel archief. Welke informatie bevatten de afgietsels die niet zomaar uit de oorspronkelijke kunstwerken zelf valt af te leiden?

‘Neem de Zuil van Trajanus in Rome. Die staat daar natuurlijk in de zure regen en is langzamerhand aan het vergaan. Wij hebben hier een set afgietsels, die in 1828 is aangekocht van de eigenaar van de vroegere houtzaagmolen hier in Leiden. Die had een collectie afgietsels, die, zo is uit onderzoek gebleken, afkomstig is uit 17e eeuwse mallen. Het zijn onze allervroegste afgietsels. Die mallen waren kwalitatief veel beter en meer gedetailleerd dan het origineel nu. Daarom noem ik ze altijd als voorbeeld voor mensen die zeggen: waarom zou je zo’n gips nou restaureren? Nou, daarom dus. Ze vormen een soort archief van hoe dat object er vroeger heeft uitgezien. Vaak zijn er afgietsels uit verschillende periodes. Een museum kan dus een ouder afgietsel hebben of een nieuwer afgietsel. En in de tussentijd is er het een en ander gebeurd aan het origineel. Zo worden die afgietsels dus een soort biografie van het kunstwerk, en ook van de conserveringsstaat van het kunstwerk en van de restauratiegeschiedenis van het object door de tijd heen.’

‘Het was heel belangrijk dat je afgietsels had uit de eerste mallen, want dan had je de meest scherpe afdruk. Daarna gingen ze vaak een tweede mal maken, een moedermal van een afgietsel. Een afgietsel kon lang niet altijd meer van het origineel worden gemaakt, en áls het al van het origineel kon, dan was dat inmiddels mogelijk in minder goede staat.

Afgietsels van stèle 14 en 15 van de Zuil van Trajanus in de collectie van het RMO, Leiden.

Ik las toevallig vanmorgen een artikel van een onderzoekster uit Londen, Dr. Emma Payne, die gekeken heeft naar vroege gipsafgietsels van het westelijke fries van het Parthenon. Ze vergeleek de gipsafgietsels uit 1802 (gemaakt door Lord Elgin) met latere afgietsels uit 1872 en met de originelen, die deels in de collectie van het British Museum en deels nog in Athene zijn. Zij gebruikte daarbij 3D-scans en overlay-technieken. Op deze manier kon ze exact aanwijzen welke details de afgelopen 200 jaar verloren zijn gegaan. Je ziet door zo’n onderzoek hoe belangrijk het is dat die gipsafgietsels er zijn. En hoeveel meer musea ermee kunnen doen dan ze nu vaak doen.’

Spiegel van de wetenschap

 Wat vertellen de gipsen over onze blik op de oudheid en de stand van de wetenschap op een zeker moment?

‘Je kon er als museum voor kiezen hoe je zo’n gipsafgietsel wilde hebben; je kon hem wit of op kleur bestellen. Het idee was dat veel klassieke beelden wit waren. Dat was het schoonheidsideaal in die tijd. Veel beelden die wij in huis hebben, waren gewoon wit. Bronzen werden vaak wel echt op kleur gebracht, zodat het gips er ook echt als brons uitzag. Zoals onze wagenmenner van Delphi bijvoorbeeld, die is echt bronskleurig. Het geeft de mode weer en vooral ook hoe wij op dat moment dachten dat de oudheid eruit heeft gezien. Later ontstond de wens om ook de nog witte afgietsels beter op kleur te brengen. Dat gaat steeds verder: de wetenschap vordert en weet veel meer over dat materiaal.’

‘Het was soms ook een kwestie van geld. We hebben nog een rekening van wat het heeft gekost om een gipsafgietsel op kleur te laten brengen. Van het Oostfries van het Pergamon Altaar hebben we meerdere onderdelen als afgietsel en die zijn allemaal besteld op kleur bij de gipsgieterij in Berlijn, die nog altijd bestaat. Dat was natuurlijk duurder dan wit. We weten ook dat de naadjes zijn weggewerkt. Dat stond op de rekening, en ook dat kostte weer meer. Het Allard Pierson heeft zo’n zelfde afgietsel, maar wit en van een iets eerdere datum: er ontbreken bepaalde onderdelen die er bij ons wel zijn, omdat die inmiddels waren gerestaureerd in het origineel. De afgietsels van het Allard Pierson en het RMO komen dus van een andere mal, en dat is interessant.’

Teloorgang en herwaardering van de gipscollectie

In die zin vertellen de gipsen dus ook veel over de geschiedenis van het museum zelf en maken ze deel uit van het institutioneel geheugen. Worden ze zo ook gewaardeerd?

‘Wij hadden geluk met een directeur, Reuvens, die al meteen vanaf het begin van het bestaan van ons museum in 1818 heel erg geïnteresseerd was in die gipsen. Met name omdat hij met die gipsen kon laten zien aan het publiek wat er op dat moment nieuw was aan archeologische opgravingen en ontdekkingen. Hij ging met de krant mee, om zo te zeggen.’

 ‘Je ziet een heel grote verandering door de tijd heen. Het zwaartepunt van de gipscollecties ligt rond 1900-1920. Heel veel musea hebben dan grote gipsgalerijen. Wij hadden hier in het RMO ook een gipsgalerij, waar je voor een kwartje naartoe kon, en waar we al die grote en bekende beelden uit de oudheid lieten zien aan het publiek. Dat was heel populair. Maar na een tijd zie je in heel Europa dat de interesse in die gipsen minder wordt. Dat komt door twee dingen. Enerzijds omdat ze best duur waren in onderhoud. Ze zijn ook zwaar en onhandig, gaan snel kapot, worden gauw vies en nemen heel veel ruimte in beslag. Wat doe je er dan mee? Anderzijds, omdat in die tijd het steeds meer normaal wordt om originelen te tonen. De gedachte wordt dominant dat het “maar” kopieën zijn, en men echte archeologische objecten moet tonen. Dat is toen de reden geweest dat veel van die gipsencollecties naar zolder verdwenen of zelfs soms werden weggegooid. Wij hebben het geluk gehad dat onze gipsgalerij naar depots is verhuisd. Er zijn dingen kapot gegaan en ongetwijfeld ook wel dingen weggegooid, maar het grootste gedeelte is er nog wel. Wereldwijd zie je de afgelopen twintig jaar gelukkig weer een enorme herwaardering voor de gipsen. We begrijpen steeds meer dat die gipsen om verschillende redenen heel belangrijk zijn.’

De Trajanus-zaal in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

De collectie als weerspiegeling van de museumgeschiedenis

Hoe weerspiegelen gipscollecties museale keuzes in het verleden? Wat zeggen ze over de museumgeschiedenis?

‘Het verhaal van de waarderingsgeschiedenis is heel belangrijk. De waardering fluctueert door de tijd heen. In 1867 is er tijdens de Wereldtentoonstelling in Parijs een internationaal convenant getekend tussen vijftien Europese landen en raakte de verspreiding van gipsafgietsels in een stroomversnelling. Er ontstonden internationale uitwisselingsnetwerken en grote gietateliers waardoor musea wereldwijd hun gipscollecties konden opbouwen. Halverwege de 20e eeuw zie je een plotselinge keldering in de waardering en stoten vele collecties hun verzamelingen af. Nu is er weer veel belangstelling in gipsen. Dat zegt dus iets over de manier waarop wij naar collecties kijken en omgaan met collectievorming in een bepaalde tijd.’

‘Ook archieven rondom de gipsobjecten zijn belangrijk. Met een beetje geluk kun je oude rekeningen en brieven over de aankopen vinden. We hebben een brief van Reuvens aan de curatoren van de universiteit die op dat moment nog over het geld van het museum gaan, over de gipsafgietsels van de zogenaamde Aeginetengroep die in 1830 worden aangeschaft. Daarin zegt hij: laten we het nu snel doen, want het zijn nu nog afgietsels uit die eerste mallen. Het belang daarvan zagen ze toen al in.’

‘We hebben hier twee exemplaren van een 19e-eeuwse catalogus van de stukken die er op dat moment waren. Ze worden beschreven, soms met tekeningetjes erbij. En soms staat er ook informatie over de conditie, eventuele schades en dergelijke. Als er een barst is, wordt dat soms aangegeven. Dat is voor mij natuurlijk interessant, want dat zijn de eerste gegevens die ik heb over de conditie van die stukken.’

 ‘Wij hadden zelf ook een kleine gipsgieterij hier in huis. Daar hebben we afgietsels van prehistorische potten en dergelijke gemaakt. Als die elders in het land werden gevonden en wij wilden daar wel graag een exemplaar van hebben, dan maakten we er een afgietsel van en dan ging het origineel weer terug. Die mallen hebben wij ook nog.’

De toekomst van de gipscollectie

‘Gelukkig heb ik een heel aantal collega’s, ook onder de conservatoren, die het met mij eens zijn dat de gipsen belangrijk zijn en dat we ze moeten behouden en er meer mee moeten doen. En gelukkig mag ik er tijd aan besteden! Ze hebben inventarisnummers en zijn gewoon deel van de collectie. Ze worden gevraagd voor bruiklenen, soms ook voor tentoonstellingen. Toch denk ik dat de gipsafgietsels nog steeds niet overal als even belangrijk als de echte objecten worden gezien. Daar probeer ik mij wel hard voor te maken. Ik vind het ook gewoon een heel interessant onderwerp en leuk om onderzoek naar te doen. Wat mij betreft kunnen we er nog veel meer mee. Ik zou mij persoonlijk hard willen maken voor een conservator die zich echt alleen maar richt op die gipsen…’

 

Foto bovenaan: Catalogus van het Kabinet van Pleisterbeelden, collectie RMO Leiden. 

 

LinkedIn
Facebook
X
E-mail
WhatsApp

Maak kennis met Museumpeil

Geef je op als abonnee en ontvang ons magazine.

Museumpeil bevordert kenniscreatie en kennisdeling voor en door medewerkers (betaald en onbetaald) van musea en erfgoedinstellingen in Nederland en Vlaanderen. Museumpeil gebruikt daarvoor verschillende media: het magazine, de nieuwsbrief en dit platform.

Over Museumpeil

Wil je onze nieuwsbrief ontvangen?

©2026 Museumpeil | Disclaimer: in geval van vragen of claims omtrent copyright, neemt u contact op met info@museumpeil.eu | Foto startpagina: Rob Becker, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 17382-95606.